Een nieuw Strafwetboek vanaf 1 september 2026: wat verandert er voor u?

Sinds 1 september 2026 heeft België een volledig nieuw Strafwetboek. Daarmee nemen we afscheid van een wetboek waarvan de basis teruggaat tot 1867.

Het nieuwe Strafwetboek verandert naast de manier waarop misdrijven worden ingedeeld, ook welke gedragingen strafbaar zijn, hoe zwaar ze worden bestraft en welke straffen een rechter kan opleggen.

Van misdaden, wanbedrijven en overtredingen naar 8 strafniveaus

Een van de grootste veranderingen is meteen ook een van de meest zichtbare.

Het oude onderscheid tussen overtredingen, wanbedrijven en misdaden verdwijnt. Voortaan spreekt het Strafwetboek gewoon over misdrijven, die worden ingedeeld in acht strafniveaus.

Niveau 1 omvat de lichtste misdrijven. Daarvoor is geen gevangenisstraf meer voorzien. De rechter kan bv. een geldboete, werkstraf of schuldigverklaring opleggen.

Vanaf niveau 2 komt gevangenisstraf opnieuw in beeld. Een straf van niveau 2 kan bv. een gevangenisstraf van zes maanden tot drie jaar omvatten. Naarmate het strafniveau stijgt, worden ook de mogelijke straffen zwaarder. Niveau 8 is het hoogste niveau en kan leiden tot een levenslange gevangenisstraf.

De gevangenisstraf wordt een laatste middel

Misschien nog belangrijker is de filosofie achter het nieuwe wetboek. Een gevangenisstraf wordt uitdrukkelijk beschouwd als een “ultimum remedium”, ofwel een laatste middel.

De rechter moet dus nagaan of de doelstellingen van de bestraffing niet kunnen worden bereikt met een andere straf of maatregel, zoals een werkstraf, elektronisch toezicht, probatiestraf, een geldboete, verbeurdverklaring of in bepaalde gevallen een veroordeling bij schuldigverklaring.

Wanneer een rechter bij een misdrijf van niveau 2 toch voor een gevangenisstraf kiest, moet hij bovendien motiveren waarom een andere straf onvoldoende zou zijn.

Nieuwe misdrijven: van ecocide tot aanzetten tot zelfdoding

Een wetboek uit de 19e eeuw aanpassen aan de maatschappij van vandaag betekent uiteraard ook dat nieuwe vormen van criminaliteit een plaats moeten krijgen.

Een opvallend voorbeeld is ecocide. Daarmee wordt zeer ernstige milieuschade strafrechtelijk aangepakt. Het gaat niet om een kleine milieuovertreding, maar om bijzonder zware situaties waarbij opzettelijk een illegale handeling wordt gesteld die ernstige, grootschalige en langdurige schade aan het milieu veroorzaakt.

Ook aanzetten tot zelfdoding krijgt een afzonderlijke strafbaarstelling. Wanneer dit bijvoorbeeld gebeurt ten aanzien van een minderjarige of een persoon in een kwetsbare toestand, kan een zwaarder strafniveau gelden.

Daarnaast worden bestaande misdrijven gemoderniseerd en anders omschreven. Het klassieke begrip “slagen en verwondingen” maakt bijvoorbeeld plaats voor het ruimere begrip “gewelddaden”.

Sommige oude misdrijven verdwijnen

Moderniseren betekent ook schrappen. Zo verdwijnen onder meer nachtgerucht en nachtrumoer uit het federale Strafwetboek. Dergelijke overlast kan nog steeds worden aangepakt via andere regelgeving, bv. gemeentelijke politiereglementen en GAS-sancties.

Het Strafwetboek wordt dus meer gericht op gedragingen waarvoor een echte strafrechtelijke reactie noodzakelijk wordt geacht.

Diefstal binnen de familie kan voortaan wel strafrechtelijk worden vervolgd

Een minder bekende maar bijzonder concrete wijziging heeft betrekking op diefstal binnen de familie.

Onder het oude recht bestond voor bepaalde diefstallen tussen onder meer echtgenoten en familieleden in rechte lijn een bijzondere strafrechtelijke immuniteit. Die historische bescherming verdwijnt.

Wie geld of goederen wegneemt van een echtgenoot, ouder of kind kan dus niet langer automatisch rekenen op die familiale strafrechtelijke immuniteit. Dat kan in familiale conflicten, echtscheidingen en vermogensgeschillen een belangrijk verschil maken.

Een discussie over “familiegeld” kan in bepaalde omstandigheden dus ook een strafrechtelijke dimensie krijgen.

Verkeersdoding wordt afzonderlijk en zwaarder aangepakt

Ook in het verkeer zijn de veranderingen bijzonder relevant. Wanneer iemand door een ernstig gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid een ander doodt in het verkeer, kan sprake zijn van doding in het verkeer. Daarop staat een straf van niveau 3.

Daarnaast bestaat voortaan ook verzwaarde doding in het verkeer, waarvoor een straf van niveau 4 kan worden opgelegd.

Dat kan aan de orde zijn wanneer een dodelijk ongeval samengaat met bijzonder gevaarlijk gedrag, zoals:

• rijden in staat van dronkenschap,

• door een rood licht rijden,

• een mobiele telefoon vasthouden of manipuleren tijdens het rijden,

• rijden zonder geldig rijbewijs,

• bepaalde zware snelheidsovertredingen,

• of bepaalde overtredingen van de vierde graad.

Een straf van niveau 4 kan oplopen tot tien jaar gevangenisstraf.

Niet iedere fout leidt nog automatisch tot strafrechtelijke aansprakelijkheid

Voor bepaalde onopzettelijke misdrijven wordt voortaan een zware fout, omschreven als een ernstig gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid, vereist.

Een gewone fout kan nog steeds aanleiding geven tot burgerlijke aansprakelijkheid en een schadevergoeding, maar hoeft niet noodzakelijk voldoende te zijn voor een strafrechtelijke veroordeling.

Het verschil tussen burgerlijke en strafrechtelijke aansprakelijkheid wordt daardoor in bepaalde dossiers nog belangrijker. Voor slachtoffers kan dit betekenen dat een strafprocedure niet altijd volstaat om hun rechten volledig af te dwingen en dat ook de burgerlijke aansprakelijkheid afzonderlijk bekeken moet worden.

Misdaad mag financieel niet lonen

Het Strafwetboek voert een geldstraf in die wordt berekend op basis van het verwachte of daadwerkelijk behaalde vermogensvoordeel uit het misdrijf.

Wanneer iemand fraude pleegt om daar financieel beter van te worden, kan de rechter rekening houden met dat voordeel. De sanctie kan oplopen tot drie keer de waarde van het voordeel dat de dader heeft behaald of hoopte te behalen.

Stel bv. dat iemand via fraude een vermogensvoordeel van 100.000 euro nastreeft. Dan kan deze nieuwe geldstraf in principe oplopen tot 300.000 euro, naast andere mogelijke gevolgen van de veroordeling.

Zeker voor ondernemingen en zelfstandigen is deze ontwikkeling niet onbelangrijk.

Nieuwe mogelijkheden bij psychiatrische problematiek en recidive

Het nieuwe Strafwetboek probeert ook meer rekening te houden met de persoon achter het misdrijf. Zo wordt de behandeling onder vrijheidsberoving als straf ingevoerd voor bepaalde personen met een psychiatrische aandoening die verband houdt met het gepleegde misdrijf en die een ernstig gevaar vormen voor anderen.

Daarnaast bestaat de mogelijkheid van een verlengde opvolging. In ernstige dossiers kan een veroordeelde na afloop van zijn vrijheidsstraf nog gedurende een bepaalde periode voorwaarden moeten naleven om het risico op nieuwe feiten te beperken.

Ook recidive wordt systematischer aangepakt. Wanneer iemand binnen vijf jaar na een definitieve eerdere veroordeling opnieuw een misdrijf pleegt waarop een straf van niveau 1 tot en met 6 staat, kan de straf in bepaalde omstandigheden naar het onmiddellijk hogere niveau worden verhoogd.

Regels die vroeger vooral in rechtspraak stonden, staan nu in de wet

Het nieuwe Strafwetboek doet nog iets anders belangrijks, verschillende fundamentele principes uit het strafrecht worden duidelijker in de wet zelf opgenomen.

Denk bijvoorbeeld aan de noodtoestand, wettige verdediging, onoverkomelijke dwaling, noodweerexces, poging, deelneming aan een misdrijf, ...

Vroeger moest voor een aantal van deze principes sterk worden teruggevallen op tientallen jaren rechtspraak en rechtsleer. Door ze uitdrukkelijk in het Strafwetboek op te nemen, moet het strafrecht voorspelbaarder en toegankelijker worden.

Wat met feiten die vóór 1 september 2026 zijn gepleegd?

Het nieuwe Strafwetboek betekent niet dat vanaf 1 september plots elk oud strafdossier volgens de nieuwe regels wordt behandeld. Een fundamenteel beginsel blijft gelden: een strengere strafwet kan niet met terugwerkende kracht worden toegepast. Maar wanneer de wet na de feiten wijzigt en de nieuwe regeling gunstiger is voor de beklaagde, moeten de meest gunstige bepalingen worden toegepast. Dat principe staat nu uitdrukkelijk in artikel 2 van het nieuwe Strafwetboek.

Bij feiten van vóór 1 september 2026 kan het dus noodzakelijk zijn om het oude én het nieuwe Strafwetboek naast elkaar te leggen. Welke regeling uiteindelijk het gunstigst is, zal niet altijd eenvoudig te bepalen zijn. Het gaat immers niet alleen om de maximale gevangenisstraf, maar om het volledige sanctiepakket.

Wat moet u vooral onthouden?

✔ Sinds 1 september 2026 geldt in België een volledig nieuw Strafwetboek.

✔ Het onderscheid tussen overtredingen, wanbedrijven en misdaden maakt plaats voor acht strafniveaus.

✔ Voor de lichtste misdrijven verdwijnt de gevangenisstraf als hoofdstraf.

✔ Gevangenisstraf wordt meer dan vroeger beschouwd als een laatste middel.

✔ Nieuwe misdrijven, zoals ecocide en aanzetten tot zelfdoding, worden ingevoerd.

✔ Verzwaarde doding in het verkeer kan veel zwaarder worden bestraft.

✔ Voor bepaalde onopzettelijke misdrijven wordt een ernstig gebrek aan voorzorg of voorzichtigheid vereist.

✔ Een financieel gemotiveerd misdrijf kan leiden tot een bijkomende geldstraf die tot drie keer het behaalde of beoogde voordeel kan bedragen.

✔ Ook oude dossiers kunnen door het nieuwe Strafwetboek worden beïnvloed wanneer de nieuwe regeling gunstiger is voor de beklaagde.

Conclusie

Het nieuwe Strafwetboek is veel meer dan een modernisering van oude wetteksten.

De hervorming verandert de manier waarop België naar schuld, straf en herstel kijkt. Sommige gedragingen worden strenger aangepakt, andere verdwijnen uit het Strafwetboek en rechters krijgen een ruimer arsenaal om een straf beter af te stemmen op de feiten en de betrokken persoon.

Voor burgers en ondernemers betekent dit vooral dat vertrouwde juridische regels niet zomaar meer als vanzelfsprekend mogen worden beschouwd.

Wordt u geconfronteerd met een strafrechtelijke vraag, een ongeval, een klacht of een situatie waarin mogelijk strafrechtelijke aansprakelijkheid speelt?

Bij Let’s Consult bekijken we uw situatie in duidelijke taal en zoeken we samen naar de meest praktische juridische oplossing. Neem gerust contact met ons op voor een eerste vrijblijvend gesprek.